Có một câu mà rất nhiều cha mẹ từng nghe:
“Đừng lo, ngày trước bố nó cũng nói muộn.”
Hoặc:
“Cứ để thêm vài tháng nữa, tự nhiên con sẽ nói.”
Và thế là cha mẹ tiếp tục chờ.
Một tháng.
Rồi vài tháng.
Trong khi những đứa trẻ cùng tuổi bắt đầu ghép câu, kể chuyện, gọi bố mẹ, đặt câu hỏi liên tục… còn con mình vẫn chủ yếu chỉ tay, kéo tay người lớn hoặc dùng vài âm/từ quen thuộc để diễn đạt điều mình muốn.
Điều đáng sợ nhất đôi khi không phải là việc con nói chậm.
Mà là cha mẹ không biết lúc nào nên chờ và lúc nào không nên chờ nữa.
“Chưa nói nhiều” không phải lúc nào cũng có cùng một nguyên nhân
Trước hết, chúng ta cần bỏ một suy nghĩ rất dễ khiến cha mẹ rơi vào hai thái cực:
Hoặc quá hoảng sợ.
Hoặc quá chủ quan.
Trẻ có sự khác biệt rất lớn về tốc độ phát triển ngôn ngữ. ASHA sử dụng khái niệm late language emergence để mô tả những trẻ có sự phát triển ngôn ngữ chậm hơn kỳ vọng, nhưng không có một chẩn đoán hoặc chậm phát triển khác đã được xác định. Một số trẻ chủ yếu gặp khó khăn ở việc diễn đạt; một số trẻ vừa khó nói vừa khó hiểu ngôn ngữ.
Điều quan trọng là: không thể nhìn vào duy nhất số từ con nói để hiểu toàn bộ khả năng giao tiếp của con.
Một đứa trẻ có thể nói ít nhưng vẫn dùng ánh mắt, cử chỉ, chỉ tay, bắt chước, chơi tương tác và hiểu lời khá tốt.
Một đứa trẻ khác có thể nói được khá nhiều từ nhưng lại gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ để tương tác với người khác.
Vì vậy, câu hỏi không chỉ là:
“Con nói được bao nhiêu từ?”
Mà còn là:
“Con đang giao tiếp với thế giới bằng cách nào?”
Có một điều cha mẹ thường bỏ qua: khả năng hiểu của con
Hãy thử quan sát con trong những tình huống rất đời thường.
Khi bạn nói:
“Con lấy đôi dép cho mẹ.”
Con có hiểu không?
Khi bạn nói:
“Đưa mẹ quả bóng.”
Con có biết bạn đang yêu cầu điều gì không?
Khi đọc một cuốn sách quen thuộc, con có nhìn theo hình ảnh, chờ đợi, chỉ vào thứ mình thích hoặc phản ứng khi bạn nói đến một nhân vật quen thuộc không?
Khi muốn một món đồ, con có tìm cách khiến bạn hiểu điều con muốn không?
Những quan sát này không thể thay thế đánh giá chuyên môn, nhưng chúng giúp cha mẹ nhìn con toàn diện hơn thay vì chỉ đếm số từ.
ASHA khuyến nghị việc đánh giá trẻ có biểu hiện chậm ngôn ngữ nên xem xét nhiều nguồn thông tin: báo cáo của cha mẹ, quan sát trong tương tác và chơi, khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ, cử chỉ, giao tiếp xã hội và những yếu tố phát triển liên quan.
Nhưng “cứ chờ thêm” cũng không phải lúc nào là lựa chọn tốt
Đây là phần tôi đặc biệt muốn nói với những cha mẹ đang tự trấn an mình:
“Con nhà người ta cũng có đứa 3 tuổi mới nói.”
Đúng là không phải mọi trẻ nói muộn đều sẽ gặp khó khăn lâu dài. Một số trẻ có thể bắt kịp đáng kể theo thời gian. Nhưng nghiên cứu cũng cho thấy nhóm trẻ có biểu hiện chậm phát triển ngôn ngữ có nguy cơ cao hơn đối với những khó khăn về ngôn ngữ và khả năng đọc viết sau này, vì vậy việc đánh giá sớm và theo dõi định kỳ có ý nghĩa quan trọng.
Một tổng quan hệ thống về các can thiệp dành cho trẻ “late talkers” từ 18–42 tháng đã tổng hợp 34 nghiên cứu với 1.207 trẻ và cho thấy nhiều hình thức can thiệp trực tiếp, gián tiếp hoặc kết hợp đã được nghiên cứu, đặc biệt đối với vốn từ diễn đạt và tiếp nhận.
Điều này không có nghĩa:
“Con chậm nói chắc chắn phải đi can thiệp.”
Mà có nghĩa:
“Nếu có mối quan tâm thực sự, chúng ta có lý do khoa học để tìm hiểu sớm thay vì chỉ ngồi chờ.”
Một việc rất đơn giản nhưng cha mẹ không nên bỏ qua: kiểm tra thính lực
Có một chi tiết nghe rất nhỏ nhưng lại quan trọng.
Một đứa trẻ nghe không rõ có thể gặp khó khăn trong việc tiếp nhận và học ngôn ngữ. Vì vậy, đánh giá trẻ có chậm ngôn ngữ thường cần xem xét cả thính lực. AAP khuyến nghị trẻ có chậm ngôn ngữ hoặc biểu hiện khó chú ý đến lời nói nên được đánh giá thính lực trong quá trình đánh giá ban đầu.
Điều này cũng cho chúng ta một bài học:
Đừng tự tìm một nguyên nhân duy nhất cho việc con chậm nói.
Không phải cứ chậm nói là do điện thoại.
Không phải cứ chậm nói là do cha mẹ ít nói chuyện với con.
Và cũng không thể nhìn một dấu hiệu đơn lẻ rồi kết luận con tự kỷ.
Chậm ngôn ngữ có thể xuất hiện trong nhiều bối cảnh phát triển khác nhau. Nếu có thêm những khó khăn về giao tiếp xã hội, chơi, hành vi hoặc các lĩnh vực phát triển khác, trẻ có thể cần được đánh giá rộng hơn. AAP nhấn mạnh rằng sàng lọc chỉ giúp nhận diện nguy cơ và không phải là chẩn đoán.
Vậy cha mẹ nên làm gì ngay từ hôm nay?
Không phải biến ngôi nhà thành một “phòng trị liệu”.
Cũng không phải ngồi trước mặt con và liên tục hỏi:
“Con nói đi.”
“Nói cái này đi.”
“Con nói mẹ nghe nào.”
Với một số trẻ, việc liên tục yêu cầu nói có thể biến tương tác thành một bài kiểm tra.
Thay vào đó, hãy tạo nhiều cơ hội giao tiếp có ý nghĩa trong những việc con vốn thích.
Con thích ô tô?
Đừng chỉ đưa ngay chiếc ô tô cho con. Bạn có thể giữ chiếc xe trong tay một chút, nhìn con và chờ. Khi con nhìn, chỉ hoặc phát âm, bạn phản hồi bằng từ ngắn và tự nhiên:
“Ô tô.”
“Xe chạy!”
“Xe đỏ.”
Con muốn uống nước?
Thay vì đoán ngay và đưa nước, hãy tạo một khoảng dừng nhỏ để con có cơ hội thể hiện nhu cầu bằng bất kỳ phương thức nào con đang có: ánh mắt, chỉ tay, âm thanh, cử chỉ hoặc từ ngữ.
Mục tiêu không phải là ép con nói.
Mục tiêu là giúp con nhận ra rằng giao tiếp có tác dụng.
Một tổng quan hệ thống về can thiệp cho trẻ chậm nói cũng cho thấy những phương pháp có sự tham gia của người lớn trong việc tạo cơ hội và kích thích ngôn ngữ đã được nghiên cứu, dù chất lượng và cách thức can thiệp giữa các nghiên cứu không hoàn toàn giống nhau.
H.A.N.H hôm nay: Đừng chỉ hỏi “Con nói được bao nhiêu?”
Hãy thử dành 10 phút quan sát con mà không kiểm tra, không dạy, không sửa.
Chỉ quan sát.
H – Hiểu cảm xúc: Khi con muốn một điều gì đó mà chưa diễn đạt được, con cảm thấy thế nào?
A – An toàn cảm xúc: Con có cảm thấy cha mẹ vẫn kiên nhẫn lắng nghe dù con chưa nói được không?
N – Nuôi dưỡng EQ: Giúp con có nhiều cách để thể hiện nhu cầu, cảm xúc và sự lựa chọn.
H – Hành động mỗi ngày: Mỗi ngày tạo vài khoảng tương tác ngắn trong lúc chơi, ăn, tắm, đọc sách hoặc đi dạo; nói những câu ngắn, rõ ràng và chờ con có cơ hội đáp lại.
Và nếu cha mẹ đã có một mối lo kéo dài về ngôn ngữ hoặc phát triển của con, đừng biến việc tìm đánh giá thành một cuộc thi xem ai đúng ai sai.
Hãy xem đó là cách để hiểu con rõ hơn.
Bởi vì điều con cần không phải là một người mẹ luôn biết chính xác con đang gặp vấn đề gì.
Con cần một người lớn đủ bình tĩnh để nói:
“Mẹ chưa biết chuyện gì đang xảy ra. Nhưng mẹ sẽ cùng con tìm hiểu.”
Đó có thể là một trong những bước đầu tiên rất quan trọng trên hành trình đồng hành cùng một đứa trẻ phát triển khác biệt.
#CungLamChaMe #TreChamNoi #HieuCon
===============================================
Bài viết mang tính giáo dục, không thay thế chẩn đoán hoặc đánh giá trực tiếp. Nếu cha mẹ lo lắng về ngôn ngữ, thính lực hoặc sự phát triển của con, nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa, chuyên gia phát triển, chuyên viên âm ngữ trị liệu hoặc các chuyên gia phù hợp để được đánh giá toàn diện.
