Có một cảnh rất quen thuộc trong nhiều gia đình. Buổi sáng, con mặc áo mãi chưa xong, mẹ vội nói: “Đưa đây mẹ mặc cho.” Con ăn chậm, cha mẹ sốt ruột: “Để mẹ xúc cho, không muộn học bây giờ.” Con gặp một bài khó, người lớn lập tức ngồi xuống chỉ từng bước. Con loay hoay buộc dây giày, cha mẹ lại nói: “Thôi để mẹ làm, con làm lâu quá!” Phần lớn cha mẹ làm những điều ấy không phải vì muốn kiểm soát con. Đó thường là tình yêu, sự sốt ruột và mong muốn giúp con mọi thứ trở nên dễ dàng hơn. Nhưng có một câu hỏi đáng để chúng ta dừng lại: Nếu mỗi khi con gặp khó khăn, người lớn đều nhanh chóng giải quyết thay, thì khi nào con có cơ hội học cách tự giải quyết?
Tự lập không chỉ là biết tự làm
Khi nói về một đứa trẻ tự lập, chúng ta thường nghĩ đến việc trẻ biết tự mặc quần áo, tự ăn, tự dọn đồ chơi, tự chuẩn bị sách vở hay tự làm bài. Nhưng dưới góc nhìn tâm lý học phát triển, tính tự lập còn liên quan đến khả năng chủ động lựa chọn, đưa ra quyết định phù hợp, giải quyết vấn đề, điều chỉnh hành vi và cảm nhận rằng mình có khả năng tác động lên những việc mình làm.
Trong Self-Determination Theory – Thuyết Tự Quyết, tính tự chủ không có nghĩa là trẻ muốn làm gì thì làm. Autonomy nói nhiều hơn đến cảm giác rằng trẻ có sự chủ động trong hành động của mình, thay vì luôn hành động vì bị ép buộc hoặc bị kiểm soát. Đây được xem là một trong những nhu cầu tâm lý cơ bản của con người, cùng với cảm giác có năng lực và sự gắn kết với người khác.
Vì vậy, dạy con tự lập không phải là đẩy con ra khỏi vòng tay cha mẹ. Mà là thay đổi vai trò của cha mẹ: từ người làm thay trở thành người hỗ trợ.
Khi cha mẹ luôn giải quyết thay, con mất đi cơ hội luyện tập
Hãy tưởng tượng con đang xếp một bộ Lego. Con loay hoay mãi nhưng chưa tìm được miếng ghép phù hợp. Cha mẹ nhìn thấy ngay vấn đề và nói: “Không phải miếng này, để mẹ.” Chỉ vài giây sau, cha mẹ đã lắp xong. Kết quả có thể rất đẹp và mọi việc cũng nhanh hơn rất nhiều. Nhưng điều đáng quan tâm là trong tình huống đó, con vừa có bao nhiêu cơ hội để thử, sai, suy nghĩ và tìm ra cách khác?
Các nghiên cứu về việc cha mẹ hỗ trợ tính tự chủ cho thấy trẻ cần có cơ hội tham gia vào quyết định, thể hiện sáng kiến, thử cách riêng và giải quyết vấn đề với mức hỗ trợ phù hợp. Điều này không có nghĩa là cha mẹ phải đứng ngoài và mặc kệ trẻ tự xoay xở. Ngược lại, người lớn vẫn đóng vai trò rất quan trọng, nhưng thay vì ngay lập tức tiếp quản nhiệm vụ, cha mẹ có thể đưa ra gợi ý, đặt câu hỏi hoặc hỗ trợ một phần rồi để trẻ tiếp tục.
Đây chính là điểm rất dễ bị hiểu nhầm: tự lập không có nghĩa là “con tự làm hết”.
Đừng làm thay, nhưng cũng đừng bỏ mặc
Có hai thái cực mà cha mẹ dễ mắc phải. Một bên là: “Để mẹ làm cho nhanh.” Bên kia lại là: “Con phải tự làm, mẹ không giúp đâu.” Cả hai đều chưa thật sự phù hợp với quá trình phát triển của trẻ.
Một đứa trẻ 4 tuổi không thể được kỳ vọng giống một đứa trẻ 10 tuổi. Một đứa trẻ mới học buộc dây giày không thể ngay lập tức làm thành thạo như người đã luyện hàng trăm lần. Một đứa trẻ đang học cách giải quyết xung đột cũng không thể xử lý một cuộc tranh cãi phức tạp giống như người trưởng thành.
Vì vậy, điều cha mẹ cần quan tâm là: Con hiện có thể tự làm đến đâu?
Nếu con có thể tự làm 30%, hãy để con làm 30%. Nếu con cần cha mẹ hỗ trợ 70%, hãy hỗ trợ 70%. Khi khả năng của con tăng lên, phần cha mẹ hỗ trợ cũng từ từ giảm xuống.
Trong tâm lý học giáo dục, cách hỗ trợ từng bước như vậy thường được gọi là scaffolding – có thể hiểu đơn giản là “giàn giáo hỗ trợ”. Giống như một chiếc giàn giáo được dựng lên khi một tòa nhà đang xây và được tháo dần khi công trình đã đủ vững, sự hỗ trợ của cha mẹ cũng nên được điều chỉnh theo năng lực của trẻ.
Mục tiêu không phải là cha mẹ không giúp con. Mục tiêu là giúp con đủ khả năng để dần không cần cha mẹ làm thay.
Ba dấu hiệu cha mẹ có thể đang giúp con quá nhiều
Thứ nhất, con vừa gặp khó khăn đã lập tức gọi bố mẹ. Nếu mỗi khi gặp một vấn đề nhỏ, con đều nói “Mẹ ơi, con không biết” và chờ người lớn giải quyết, cha mẹ có thể thử thay đổi phản ứng của mình. Thay vì lập tức đưa ra câu trả lời, hãy hỏi: “Con đã thử cách nào rồi?” Câu hỏi này không nhằm từ chối giúp con, mà giúp trẻ dừng lại và bắt đầu suy nghĩ.
Thứ hai, con sợ làm sai hơn là muốn thử. Một đứa trẻ thường xuyên hỏi “Đúng chưa mẹ?”, “Con làm thế này được không?”, “Con phải làm thế nào?” chưa chắc có vấn đề. Nhưng nếu trẻ gần như luôn cần người lớn xác nhận trước khi hành động, cha mẹ có thể quan sát xem mình có đang hướng dẫn quá nhiều, sửa lỗi quá nhanh hoặc vô tình tạo cho trẻ cảm giác rằng chỉ có một cách làm đúng hay không.
Thay vì lập tức nói: “Không phải thế, làm thế này”, cha mẹ có thể thử hỏi: “Con nghĩ cách nào sẽ phù hợp?” hoặc “Con muốn thử cách của con trước không?”
Khi con nói “Con không làm được”, cha mẹ nên làm gì?
Đừng vội trả lời: “Để mẹ làm.” Nhưng cũng đừng nói: “Có thế mà cũng không làm được.”
Hãy thử bắt đầu bằng bốn bước đơn giản.
Bước 1 – Dừng lại. Cho con một khoảng thời gian ngắn để thử trước khi can thiệp.
Bước 2 – Hỏi. “Con đang khó ở chỗ nào?”
Bước 3 – Gợi ý. “Nếu mình chia việc này thành hai bước thì sao?”
Bước 4 – Hỗ trợ một phần. Nếu con thực sự chưa thể làm, cha mẹ giúp phần khó nhất rồi để con tiếp tục phần còn lại.
Ví dụ, khi con đang học cài cúc áo, thay vì cài toàn bộ cho con, cha mẹ có thể giúp đưa đúng vị trí rồi để con hoàn thành động tác. Khi con đang dọn phòng, thay vì làm hết, cha mẹ có thể hỏi: “Con muốn cất sách trước hay đồ chơi trước?” Khi con gặp một bài tập khó, thay vì nói ngay đáp án, cha mẹ có thể hỏi: “Con hiểu đề bài đến đâu rồi?”
Những thay đổi rất nhỏ như vậy giúp trẻ có thêm cơ hội trải nghiệm rằng: “Mình có thể tự tìm ra cách.”
Cho con lựa chọn không có nghĩa là cho con toàn quyền
Đây cũng là một điều cha mẹ cần phân biệt rõ. Hỗ trợ tính tự chủ không có nghĩa là để trẻ muốn gì làm nấy.
Cha mẹ vẫn cần đặt giới hạn về an toàn, sức khỏe, giờ ngủ, việc học và những nguyên tắc cần thiết trong gia đình. Nhưng trong những phạm vi phù hợp, trẻ có thể được tham gia lựa chọn.
Cha mẹ không nhất thiết phải hỏi: “Con có muốn đi học hôm nay không?” nếu việc đi học là điều bắt buộc. Nhưng có thể hỏi: “Con muốn mặc áo xanh hay áo vàng?” Hoặc: “Con muốn đánh răng trước hay thay đồ trước?”
Những lựa chọn nhỏ này giúp trẻ có cảm giác được tham gia vào những việc thuộc phạm vi của mình, trong khi cha mẹ vẫn giữ được giới hạn cần thiết.
Tự chủ không phải là thiếu kỷ luật. Tự chủ là được tham gia một cách phù hợp trong những giới hạn an toàn.
Có một thay đổi rất nhỏ cha mẹ có thể thử ngay hôm nay
Lần tới khi nhìn thấy con đang loay hoay, hãy thử chậm lại một chút trước khi can thiệp.
Khi con làm sai nhưng sai lầm đó an toàn và có thể tự sửa, hãy thử chưa sửa ngay. Khi con hỏi “Mẹ ơi, cái này làm thế nào?”, thay vì lập tức trả lời, hãy thử hỏi: “Con nghĩ thế nào?”
Rồi chờ.
Có thể con chưa tìm ra câu trả lời. Có thể con sẽ làm sai. Có thể cách con làm sẽ chậm hơn rất nhiều so với cách của người lớn.
Nhưng chính khoảng thời gian đó là lúc trẻ đang luyện khả năng suy nghĩ, thử nghiệm và giải quyết vấn đề.
Một chiếc áo trẻ tự mặc có thể mất thêm 5 phút. Một đôi giày trẻ tự buộc có thể mất thêm vài phút. Một bài toán trẻ tự suy nghĩ có thể mất nhiều thời gian hơn. Nhưng thời gian đó không phải là thời gian bị lãng phí. Đó là thời gian trẻ đang xây dựng năng lực của mình.
H.A.N.H – Bốn bước để cha mẹ bắt đầu từ hôm nay
H – Hiểu cảm xúc: Khi con nói “Con không làm được”, đừng vội kết luận rằng con lười hoặc yếu. Con có thể đang nản, sợ sai hoặc đơn giản là chưa biết bắt đầu từ đâu. Hãy tìm hiểu điều gì đang khiến con dừng lại.
A – An toàn cảm xúc: Cho con cảm giác rằng làm sai không đồng nghĩa với việc con kém cỏi. Một đứa trẻ dám thử thường cần biết rằng nếu thất bại, mình vẫn có một nơi an toàn để quay về.
N – Nuôi dưỡng EQ và tính tự chủ: Hãy chú ý đến quá trình thay vì chỉ chú ý đến kết quả. Thay vì chỉ nói “Con giỏi quá”, cha mẹ có thể nói: “Mẹ thấy con đã thử một cách khác”, “Con chưa làm được nhưng con vẫn tiếp tục”, hoặc “Con tự nghĩ ra cách này đấy.” Những câu nói này giúp trẻ nhận ra nỗ lực và chiến lược của chính mình.
H – Hành động mỗi ngày: Mỗi ngày hãy chọn một việc mà cha mẹ thường làm thay con và thử trao lại cho con một phần trách nhiệm. Có thể là tự chọn quần áo, tự chuẩn bị cặp, tự dọn góc học tập, tự quyết định thứ tự làm bài hoặc tự tìm cách giải quyết một vấn đề nhỏ trước khi nhờ người lớn.
Không cần thay đổi tất cả cùng một lúc. Chỉ cần bắt đầu bằng một việc.
Cha mẹ không cần làm ít đi, mà cần hỗ trợ đúng lúc
Có lẽ điều khó nhất đối với cha mẹ không phải là dạy con tự lập, mà là chịu đựng cảm giác nhìn con loay hoay mà không lập tức bước vào giải quyết.
Bởi chúng ta biết cách nhanh hơn. Chúng ta biết đáp án. Chúng ta có thể làm việc đó tốt hơn và nhanh hơn con.
Nhưng mục tiêu của việc nuôi dạy con không phải là chứng minh rằng cha mẹ có thể làm mọi thứ tốt hơn con.
Mục tiêu là giúp con từng bước có khả năng tự làm những việc thuộc về mình.
Vì thế, lần tới khi bạn chuẩn bị nói: “Để mẹ làm cho”, hãy thử dừng lại và hỏi:
“Việc này con có thể tự làm được đến đâu?”
Nếu hôm nay con làm được 30%, hãy để con làm 30%. Ngày mai có thể là 40%. Một thời gian sau, có thể con sẽ làm được 80%. Và rồi sẽ có một ngày con nhìn bạn và nói:
“Con tự làm được rồi.”
Đó không phải là lúc cha mẹ trở nên ít quan trọng hơn. Đó là lúc những điều cha mẹ từng kiên nhẫn trao cho con bắt đầu trở thành năng lực của chính con.
====================================
#CungLamChaMe #DayConTuLap #NuoiDayCon #NuoiDuongEQ #TamLyTreEm #ChaMeDongHanh #HanhDongMoiNgay #Hanh
.jpg)
